De insolitissimo vocabulo latino: "tangomenas"
Quid valet?
Obscuro hoc ac insolito vocabulo Petronius in opera sua Satyricon inscripta utitur. Infeliciter, cum nullus nisi ipse Petronius verbum illud scripserit, nescimus quid valeat.
In libro Petronii inest libertus graecus divitissimus, Trimalchio, qui latine haud bene loqui potest, ita ut sermo suus saepe ridiculus videatur. Qui Trimalchio convivium instruit, cum magna cena multoque optimo vino:
(Sat. 34 et 73)
“Statim allatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae, quarum in cervicibus pittacia erant affixa cum hoc titulo: FALERNVM OPIMIANVM ANNORVM CENTVM. Dum titulos perlegimus, complosit Trimalchio manus et: «Eheu, inquit, ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tangomenas faciamus. Vita vinum est. Verum Opimianum praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores cenabant.»"
[...]
“Tum Trimalchio:«Amici, inquit, hodie servus meus barbatoriam fecit, homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas faciamus et usque in lucem cenemus.»“
Thesauri verborum duo mihi sunt, quorum primus dicit tangomenas facere idem valere ac multissimum vini vel cervisiae bibere ita ut quis ebrium faciatur. Alter autem incertior est, modo comissari, helluari vertens. In clarissimo thesauro a doctoribus Lewis et Short confecto vocabulum hoc omnino deest.
Nos ipsi ergo verbum arcanum intellegere conemur!
Significatio bibendi primae sententiae vero aptissima videtur: vinum diutius vivit quam homunculus. Nunc est bibendum: vita vinum est.
Prima specie, secundae quoque apta videretur, sed rogo cur Petronius verbum cenare illic scripserit. Qui cenat certe bibit quoque, cur verbum dictitatumst? Nonne bibamus et edamus melius fuerit quam bibere et cenare?
Fortasse, respondes, scriptor significationem ebrium facendi dictitare ac augere voluit. Verisimile est.
Sententias vestras ad forum Textkit mittatis!
Gratias nos agimus amico Lucio nostro qui res de lingua latina mirissimas semper invenit!
“Statim allatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae, quarum in cervicibus pittacia erant affixa cum hoc titulo: FALERNVM OPIMIANVM ANNORVM CENTVM. Dum titulos perlegimus, complosit Trimalchio manus et: «Eheu, inquit, ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tangomenas faciamus. Vita vinum est. Verum Opimianum praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores cenabant.»"
[...]
“Tum Trimalchio:«Amici, inquit, hodie servus meus barbatoriam fecit, homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas faciamus et usque in lucem cenemus.»“
Thesauri verborum duo mihi sunt, quorum primus dicit tangomenas facere idem valere ac multissimum vini vel cervisiae bibere ita ut quis ebrium faciatur. Alter autem incertior est, modo comissari, helluari vertens. In clarissimo thesauro a doctoribus Lewis et Short confecto vocabulum hoc omnino deest.
Nos ipsi ergo verbum arcanum intellegere conemur!
Significatio bibendi primae sententiae vero aptissima videtur: vinum diutius vivit quam homunculus. Nunc est bibendum: vita vinum est.
Prima specie, secundae quoque apta videretur, sed rogo cur Petronius verbum cenare illic scripserit. Qui cenat certe bibit quoque, cur verbum dictitatumst? Nonne bibamus et edamus melius fuerit quam bibere et cenare?
Fortasse, respondes, scriptor significationem ebrium facendi dictitare ac augere voluit. Verisimile est.
Sententias vestras ad forum Textkit mittatis!
Gratias nos agimus amico Lucio nostro qui res de lingua latina mirissimas semper invenit!Etiketter: Antiquitas Latina

6 Comments:
At 9/07/2006 2:39 em,
Emanuele said…
Bravo Abis! una bella discussione filologica! (scrivo in italiano, perchè mi torna meglio). Tangomenas dunque: secondo la spiegazione più probabile, si tratta di una forma popolare (usata nel linguaggio dei liberti della cena Trimalchionis), storpiatura del participio del verbo greco "teggo" (lo scrivo così, perchè i caratteri greci non ci sono), "bagnare, impregnare", contaminato nella forma con il latino tango (nel significato colloquiale di "strafogarsi, affogarsi di": cfr. il cap. 66 di Petronio: de melle me usque tetigi): il significato a cui eri arrivato è dunque giusto.
Comunque, per il divertimento tuo e degli altri, ti segnalo un altro po' di più o meno oscuri apax legomena (cioè parole senza altre attestazioni), strabilianti invenzioni lessicali in quello straordinario pezzo di letteratura che è la cena Trimalchionis di Petronio:
- agaga (cap. 69);
- alogias menias (cap. 58);
- ambubaia (cap. 74);
- babaecalus (cap. 37);
- bacalusia (cap. 41);
- bacciballum (cap. 61);
- barcala (cap. 67);
- burdubasta (cap. 45);
- cusuc (cap. 77);
- gingilipho (cap. 73);
- madeia perimadeia (cap. 52);
- mixcix (cap. 45);
- topanta (cap. 37), e così via.
Ciao e buon divertimento (perchè ora le devi spiegare tutte...)
Emanuele (tutor)
At 9/07/2006 2:54 em,
Matthaeus said…
Hahaha! Grazie infinite per il preziosissimo suggerimento. Il migliore è "madeia perimadeia". Ma considerando che già Cicerone mi mette in difficoltà con "dignitas" e "honos", forse è meglio che lasci perdere. :D
At 9/07/2006 4:06 em,
Emanuele said…
Va bene, niente bacciballum e mixcix... Però, se vuoi un consiglio (e se non l'hai già fatto) la cena Trimalchionis leggila (in latino, naturalmente!): è uno dei capolavori assoluti della letteratura, e non solo latina.
At 9/08/2006 5:34 fm,
Anonym said…
Oi Matteo!!!!
Li seus artigos no seu blog!!E gostaria de perguntar-lhe se a Língua Portuguesa segundo Edwin Willians, é a língua que se utiliza do maior número de palavras do Latim Clássico e não o Italiano como alguns autores dizem!!!
Hi Matteo!
I've read your articles at your blog and I'd like to ask you if the Portuguese language according to Edwin Willians, is the language which uses the most part of the Classical Latin words and not the Italian language as some other authors use to say. What your opinion????
My email is luistorresrj@yahoo.com.br
At 9/08/2006 5:39 em,
"che"_sto_anch'io said…
visitus subitus meo blog e meo forum
eheheh... vi aspettibus tutus
At 10/29/2007 4:43 em,
loziocello said…
per emanuele: "apax" è greco, e ha lo spirito aspro. si traslittera "hapax".
Skicka en kommentar
Nexus huc ducentes:
Skapa en länk
<< Home