De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput tertium

3. De oratione prima in senatu habita
Die octavo (a.d. VI Idus) m. Novembris, anno 63o a.C.n.

(Nisi iam legisti, etiam inspicias:
nuntium seriei primum de brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n.
et secundum ab anno 64o ad orationem primam.)

Consulem M. Ciceronem in senatu reliquimus abhinc paucos dies, qui orationem suam iam habiturum erat. De coniuratione nunc certior factus, nulla mora, ex abrupto, Catilinam adoritur, celeberrimis his verbis:

Audiatis recitationem:
[1] Quō usque tandem abūtēre, Catilīna, patientiā nostrā? quam diū etiam furor iste tuus nōs ēlūdēt? quem ad fīnem sēsē effrēnāta iactābit audacia? Nihilne tē nocturnum praesidium Palātī, nihil urbis vigiliae, nihil timor populī, nihil concursus bonōrum omnium, nihil hīc mūnītissimus habēndī senātūs locus, nihil hōrum ōra voltusque mōvērunt? Patēre tua consilia nōn sentis, constrictam iam hōrum omnium scientiā tenērī coniūrātiōnem tuam nōn vidēs? Quid proximā, quid superiōre nocte ēgeris, ubī fueris, quōs convocāveris, quid consilii cēperis, quem nostrum ignōrāre arbitrāris?
[2] Ō tempora, ō mōrēs! Senātus haec intellegit. Consul videt; hīc tamen vīvit. Vīvit? immō vērō etiam in senātum venit, fīt publicī consilii particeps, notat et dēsignat oculīs ad caedem ūnum quemque nostrum. Nōs autem fortēs virī satis facere rei publicae vidēmur, sī istīus furōrem ac tēla vītēmus. Ad mortem tē, Catilīna, dūci iussū consulis iam prīdem oportēbat, in tē conferri pestem, quam tū in nōs omnēs iam diū māchināris.

Exordium orationis iam Quintilianus laudavit: vehementissime ac directissime Cicero hostem suum insectatur. Nam animadvertere possumus quaesita illa frequentissima (quo usque? quam diu? quem ad finem?), sequitur anaphora verbi “nihil”, quasi malleum percutens, et numerum clausulae mirandum est: “ora voltusque moverunt”, ubi invenimus amphimacron duplicem et spondeus. Pro certo etiam habemus, cum Cicero verbum “vivit!” dixisset, senatores de suis subselliis omnes desiluisse. Hahahae!

Etiam maximi momenti est discrimen inter Sallustium et Ciceronem. Primus scriptor nam demonstrat Catilinam multos comites inter senatores ipsos habuisse, corruptionem illorum et societatis Romanae narrat. Alter contra dicit senatores omnes Catilinam, rei publicae proditorem, contempsisse ac arcuisse:

Sallustius ait (B.C. 14-17)
In tanta tamque corrupta civitate Catilina, id quod factu facillumum erat, omnium flagitiorum atque facinorum circum se tamquam stipatorum catervas habebat. [...] Eo convenere senatorii ordinis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus, C. Cethegus, P. et Ser. Sullae Ser. filii, L. Vargunteius, Q. Annius, M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius.
Etiam nomina senatorum facinorosorum ostenduntur!

Cicero contra (Cat. I, 16)
Venisti paulo ante in senatum. Quis te ex hac tanta frequentia totque tuis amicis ac necessariis salutavit? (etiam vide picturam, infra perget nuntius)

Opus pictoris Caesaris Maccari: "Cicero Catilinam accusat".

Diligentissime etiam Cicero verbis utitur: rarissime “coniurationem” appellat, saepius vero amentiam, furorem, audaciam, pestem, perniciem, scelus, latrocinium. Ita fit ut Cicero ex Catilina significationem totam historiae et romanae societatis surripiat: solum amentem et furentem relinquit. In Tusculanis Disputationibus nam dicet (III, 11): furorem autem esse rati sunt mentis ad omnia caecitatem”. Praeterea, consul haec dicens etiam partem suam auget: ille solus hostem solum vicit.

Postremo, hac in oratione Cicero rationem suam rei publicae servandae insinuat, quam suis verbis designare solemus: concursum bonorum omnium (Cat. I,1). Senatores, equites et omnes boni cives rem publicam romanam se invicem adiuvando servare possunt.
In estrema oratione hoc clarius explicatur (Cat. I, 32): tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis [senatoribus] auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem.


Longissime scripsi, et multissima alia de hac splendida oratione dicere possim, sed, ne vos nimis molestus sim, finem facio. Quam primum de oratione secunda legetis, valete!