De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput sextum et ultimum

6. De oratione quarta in senatu Die quinto (Nonis) m. Decembris, anno 63o a.C.n. Nuntios seriei omnes: 1. De brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n. 2. Ab anno 64o ad orationem primam 3. De oratione prima in senatu habita 4. De oratione secunda in foro ad populum Romanum 5. De oratione tertia in foro ad populum Romanum 6. (Quem legetis) De oratione quarta in senatu Nunc coniuratio probata patet, poenam tantum statuere oportet. Cicero consul, quamvis supplicium capitale malit, ait se 'tamquam integrum' iudicium senatorum effecturum: "Sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum, et de facto quid iudicetis, et de poena quid censeatis" (IV, 6). In exordio iterum consulatum suum celebrat, quod, primus togatus, res publicam servavit (IV, 1). Quod ad poenam attinem, declarat legitimum esse rei publicae hostes sin provocatione ad populum capite damnare, et quod iam maiores fecerunt, et quod lex Sempronia de civibus constituta est; qui, autem, "rei publicae sit hostis eum civem esse nullo modo posse" (IV, 10) Denique concordiam ordinum laudat (IV, 15-18) et memoriam consulatus sui postulat. (IV, 23)

Quam si coniunctionem [equitum et senatorum], in consulatu confirmatam meo, perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse venturum (Cic. in Catilinam, IV, 15)

De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput quintum

5. De oratione tertia in foro ad populum Romanum Die tertio (a.d. III Nonas) m. Decembris, anno 63o a.C.n. Nuntios seriei superiores legatis: 1. De brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n. 2. Ab anno 64o ad orationem primam 3. De oratione prima in senatu habita 4. De oratione secunda in foro ad populum Romanum In oratione tertia, Cicero praecipue suum consulatum divinitus Romae oblatum et se (iterum!) Pompeo Magno similem esse dicit. Quod ad consulatum attinet, dictitantur in exordio verba salutis (III, 1-4): conservatam, conservamur, salutis, servamur, servavit, salvi esse, saluti vestrae. In capite vigesimo et vigesimo primo (III, 20-21) Consul audaciter superstitione et religione populi abutitur: Illud vero nonne ita praesens est, ut nutu Iovis optimi maximi factum esse videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? In longissima peroratione (III, 23-29) iterum se “ducem togatum” dicit (vide etiam nuntium quartum seriei et Cat. III, 23: sine exercitu, sine dimicatione togati me uno togato duce et imperatore vicistis). Postremum, dictitat tamquam Pompeo fines imperii dilataret, sic se imperii domicilium servasse (III, 26): in hac re publica duos civis extitisse quorum alter finis vestri imperii non terrae, sed caeli regionibus terminaret, alter eiusdem imperii domicilium sedesque servaret. Doctor Lidia Storani Mazzolani scripsit: “Consul aliquando superbia insanit. Non solum cum praeclarissimis heroibus antiquis, qui quasi astra Romani firmamenti habebantur, se comparat, sed cum Romolo ipso! Hic urbem condidit, quasi pagum, alter servavit cum caput totius mundi facta esset."

O fortunatam natam me consule Romam! (Cic. De consulatu suo, frag. 7)

De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput quartum

4. De oratione secunda in foro ad populum Romanum Die nono (a.d. V Idus) m. Novembris, anno 63o a.C.n. Nuntios seriei superiores legatis: 1. De brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n. 2. Ab anno 64o ad orationem primam. 3. De oratione prima in senatu habita Prima oratione habita, noctu Catilina ad exercitum suum confugit, urbem relinquens. Insequente die, Cicero gaudio triumphat: sceleris socii describet, accusat atque irridet, se ducem togatum esse ostendit, Pompeo, qui praedones in Asia paulo ante vicerat, similem. Exordium orationis vero splendidum est. Iterum consul cavet ne coniurationem dicat: potius eam (et Catilinam) ita appellat (II, 1): furentem audacia, scelus, pestem, pernicies a monstro illo atque prodigio. Ut in superiore nuntio scripsi, ita fit ut Cicero ex Catilina significationem totam historiae et romanae societatis surripiat. Mirum in modum etiam praepositiones ex et ab disseminantur (II, 1-2): eiecimus, emisimus, egredientem, abiit, excessit, evasit, erupit, ex urbe depulsus, evomuerit, extulit, egressus est, extorsimus. Forum Romanum hodie. Deinde de sociis loquitur. Eos metuendos esse negat: nihil sunt, et maximo aere alieno oppressi. Homines in sex genera distribuit (II, 18-23): 1. Locupletes qui debitum persolvere possent parvam partem fortunae suae vendendo. 2. Qui premuntur aere alieno, dominationem exspectant … honores consequi posse arbitrantur. 3. Socii sullani qui divitias omnes a dictatore datas iam dissipaverunt. 4. Qui in vetere aere alieno vacillant. 5. Omnes facinorosi (parricidae, sicarii etc.) 6. Genus proprium Catilinae … [quorum] omnis industria vitae et vigilandi labor in antelucanis cenis expromitur. Postremum, optimus orator mirissimam imaginem pingit ducis togati. Dux et imperator sunt signa belli. Toga signum pacis. Attamen Cicero de se ipso dicit (II, 28): bellum intestinum ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur. Cicero se Pompeo similem esse dicit, fortasse ut res publica cum illo dominare possit. Primus potestate "togata", militari imperio alter. Vide etiam epistulam ad familiares V, 7 et versum praeclarissimum carminis de consulatu suo:

Cedant arma togae, concedat laurea laudi!

De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput tertium

3. De oratione prima in senatu habita Die octavo (a.d. VI Idus) m. Novembris, anno 63o a.C.n. (Nisi iam legisti, etiam inspicias: nuntium seriei primum de brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n. et secundum ab anno 64o ad orationem primam.) Consulem M. Ciceronem in senatu reliquimus abhinc paucos dies, qui orationem suam iam habiturum erat. De coniuratione nunc certior factus, nulla mora, ex abrupto, Catilinam adoritur, celeberrimis his verbis: Audiatis recitationem: [1] Quō usque tandem abūtēre, Catilīna, patientiā nostrā? quam diū etiam furor iste tuus nōs ēlūdēt? quem ad fīnem sēsē effrēnāta iactābit audacia? Nihilne tē nocturnum praesidium Palātī, nihil urbis vigiliae, nihil timor populī, nihil concursus bonōrum omnium, nihil hīc mūnītissimus habēndī senātūs locus, nihil hōrum ōra voltusque mōvērunt? Patēre tua consilia nōn sentis, constrictam iam hōrum omnium scientiā tenērī coniūrātiōnem tuam nōn vidēs? Quid proximā, quid superiōre nocte ēgeris, ubī fueris, quōs convocāveris, quid consilii cēperis, quem nostrum ignōrāre arbitrāris? [2] Ō tempora, ō mōrēs! Senātus haec intellegit. Consul videt; hīc tamen vīvit. Vīvit? immō vērō etiam in senātum venit, fīt publicī consilii particeps, notat et dēsignat oculīs ad caedem ūnum quemque nostrum. Nōs autem fortēs virī satis facere rei publicae vidēmur, sī istīus furōrem ac tēla vītēmus. Ad mortem tē, Catilīna, dūci iussū consulis iam prīdem oportēbat, in tē conferri pestem, quam tū in nōs omnēs iam diū māchināris. Exordium orationis iam Quintilianus laudavit: vehementissime ac directissime Cicero hostem suum insectatur. Nam animadvertere possumus quaesita illa frequentissima (quo usque? quam diu? quem ad finem?), sequitur anaphora verbi “nihil”, quasi malleum percutens, et numerum clausulae mirandum est: “ora voltusque moverunt”, ubi invenimus amphimacron duplicem et spondeus. Pro certo etiam habemus, cum Cicero verbum “vivit!” dixisset, senatores de suis subselliis omnes desiluisse. Hahahae! Etiam maximi momenti est discrimen inter Sallustium et Ciceronem. Primus scriptor nam demonstrat Catilinam multos comites inter senatores ipsos habuisse, corruptionem illorum et societatis Romanae narrat. Alter contra dicit senatores omnes Catilinam, rei publicae proditorem, contempsisse ac arcuisse: Sallustius ait (B.C. 14-17) In tanta tamque corrupta civitate Catilina, id quod factu facillumum erat, omnium flagitiorum atque facinorum circum se tamquam stipatorum catervas habebat. [...] Eo convenere senatorii ordinis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus, C. Cethegus, P. et Ser. Sullae Ser. filii, L. Vargunteius, Q. Annius, M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius. Etiam nomina senatorum facinorosorum ostenduntur! Cicero contra (Cat. I, 16) Venisti paulo ante in senatum. Quis te ex hac tanta frequentia totque tuis amicis ac necessariis salutavit? (etiam vide picturam, infra perget nuntius)

Opus pictoris Caesaris Maccari: "Cicero Catilinam accusat".

Diligentissime etiam Cicero verbis utitur: rarissime “coniurationem” appellat, saepius vero amentiam, furorem, audaciam, pestem, perniciem, scelus, latrocinium. Ita fit ut Cicero ex Catilina significationem totam historiae et romanae societatis surripiat: solum amentem et furentem relinquit. In Tusculanis Disputationibus nam dicet (III, 11): furorem autem esse rati sunt mentis ad omnia caecitatem”. Praeterea, consul haec dicens etiam partem suam auget: ille solus hostem solum vicit. Postremo, hac in oratione Cicero rationem suam rei publicae servandae insinuat, quam suis verbis designare solemus: concursum bonorum omnium (Cat. I,1). Senatores, equites et omnes boni cives rem publicam romanam se invicem adiuvando servare possunt. In estrema oratione hoc clarius explicatur (Cat. I, 32): tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis [senatoribus] auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem. Longissime scripsi, et multissima alia de hac splendida oratione dicere possim, sed, ne vos nimis molestus sim, finem facio. Quam primum de oratione secunda legetis, valete!

De M. Ciceronis in Catilinam orationibus: caput secundum

2. Brevis coniurationis historia perget ab anno 64o ad 63um a.C.n., sive usque ad orationem primam. (Nisi iam legisti, etiam inspice nuntium seriei primum de brevi coniurationis historia ab anno 66o ad 65um a.C.n.) L. Sergius Catilina nobili genere natus erat, sed iam dilapsus et magno aere alieno oppressus. Ut in nuntio superiore diximus, illo tempore multi fuerunt qui rem publicam capere conerentur. Nam de Catilina nostro Sallustius ait (Bellum Catilinae 5) "Hunc [Catilinam] post dominationem L. Sullae lubido maxuma invaserat rei publicae capiundae; neque id quibus modis adsequeretur, dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat." Is ergo, insequente anno (sexagesimo quarto, 64°), coniurationem alteram machinatur: circiter Kalendas Iunias exercitum suum omnium facinorum contrahere coepit, pollicens "tabulas novas¹, proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum atque lubido victorum fert." (B.C. 21). Eodem anno, consulatum petit, sed etiam M. Cicero nomen suum profitetur. Ante comitia electorialia attamen rumores de coniuratione seruntur, ita ut, comitiis habitis, M. Cicero consul creetur. Itaque Catilina, comitiis superatus, anno sexagesimo tertio (63°) bellum facere constituit: in Etruriam, Picenum, Apuliam nefarios exercitus instruit et socios ad seditionem sollicitat; Romae multa simul molitur: "consulibus insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere; ipse cum telo esse, item alios iubere, hortari, uti semper intenti paratique essent" (B.C. 27). Sed ea omnia Ciceroni nuntiantur, et consul ad senatum rem totam refert. Senatūs consultum ultimum deinde declaratur “darent operam consules ne quid res publica detrimenti caperet”. Sallustius explicat, “Ea potestas […] magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere” (B.C. 29). Ita fit ut, post paucos dies, consul M. Cicero, Catilinam in senatum praesentem videns, orationem illam praeclarissimam habuit “in Catilinam primam”, de qua in inseguente nuntio dicemus. ¹tabulae novae: in tabulis, Romano more, aera aliena referebantur. Ergo tabulas novas facere valebat omnia aera aliena eradere.

De M. Tullii Ciceronis in Catilinam orationibus

Series de orationibus ad hanc paginam adfutura

His diebus, cum plura de lingua historiaque Ciceronis, maximi oratoris latinitatis, discere voluissem, eius Orationes in Catilinam perlegi. Et vidi eas orationes rectissime pro margaritis omnium litterarum latinarum habendas. Ita nam mihi placuerunt ut nuntiorum seriem de illis me confecturum statuisse. Quid autem tanta dico? Diutius morari non possum! Statim initium narrandi sumamus! 1. Brevis coniurationis (coniurationum?) historia ab anno 66o ad 65um a.C.n. Antequam ad verba ipsa Ciceronis accedere possimus, historiam brevem coniurationis, vel duarum coniurationum, exponere opus esse videbatur. Anno sexagesimo tertio (63) a.C.n., C. Hybrida et M. Cicerone (ipso!) consulibus, res publica romana in maximo periculo versatur. Iam aliquot annos dominationis certamen inter factiones popularium et optimatium magis magisque acre fit, cum nonnulli homines summam in re publica fortunam, divitiam, potestatem, honorem dignitatemque, legitimis vel illegitimis rationibus, capere conentur. Nam anno sexagesimo sexto (66) consules designati P. Cornelius Sulla et P. Autronius Paetus, populares, de ambitu damnantur, qua de causa consulatu depelluntur et in eorum locum L. Manlius Torquatus et L. Aurelius Cotta, optimates, succedunt. Itaque populares, in quorum numero etiam clarissimi C. Iulius Caesar, M. Licinius Crassus et L. Sergius Catilina fuisse arbitrantur, de consulibus optimatibus interficendis Kalendis Ianuariis anni 65i moliuntur. Sed haec “coniuratio prima”, ignotam ob causam, male evenit et consules incolumes evadunt. Hodie satis, in insequente nuntio plura legetis! Valete!

De insolitissimo vocabulo latino: "tangomenas"

Quid valet?

Obscuro hoc ac insolito vocabulo Petronius in opera sua Satyricon inscripta utitur. Infeliciter, cum nullus nisi ipse Petronius verbum illud scripserit, nescimus quid valeat. In libro Petronii inest libertus graecus divitissimus, Trimalchio, qui latine haud bene loqui potest, ita ut sermo suus saepe ridiculus videatur. Qui Trimalchio convivium instruit, cum magna cena multoque optimo vino: (Sat. 34 et 73) “Statim allatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae, quarum in cervicibus pittacia erant affixa cum hoc titulo: FALERNVM OPIMIANVM ANNORVM CENTVM. Dum titulos perlegimus, complosit Trimalchio manus et: «Eheu, inquit, ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tangomenas faciamus. Vita vinum est. Verum Opimianum praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores cenabant.»" [...] “Tum Trimalchio:«Amici, inquit, hodie servus meus barbatoriam fecit, homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas faciamus et usque in lucem cenemus.»“ Thesauri verborum duo mihi sunt, quorum primus dicit tangomenas facere idem valere ac multissimum vini vel cervisiae bibere ita ut quis ebrium faciatur. Alter autem incertior est, modo comissari, helluari vertens. In clarissimo thesauro a doctoribus Lewis et Short confecto vocabulum hoc omnino deest. Nos ipsi ergo verbum arcanum intellegere conemur! Significatio bibendi primae sententiae vero aptissima videtur: vinum diutius vivit quam homunculus. Nunc est bibendum: vita vinum est. Prima specie, secundae quoque apta videretur, sed rogo cur Petronius verbum cenare illic scripserit. Qui cenat certe bibit quoque, cur verbum dictitatumst? Nonne bibamus et edamus melius fuerit quam bibere et cenare? Fortasse, respondes, scriptor significationem ebrium facendi dictitare ac augere voluit. Verisimile est. Sententias vestras ad forum Textkit mittatis! Gratias nos agimus amico Lucio nostro qui res de lingua latina mirissimas semper invenit!

Dies anniversarius pugnae Cannensis

A.d. VI Non. Aug. anno ducentesimo decimo sexto (216) a.C.n., praeclara pugna fuit inter Romanos et Carthaginienses apud Kannas. Carthaginiensium dux, invictus Hannibal, qui tam timendus Romae erat ut matres ad filios terrendos dicere solerent: “Hannibal ad portas!”, iam Romanos vicerat paululo ante apud Trasumenum lacum; nuntium huius cladis tam ingentem terrorem infudit in populo, ut patres per aliquot dies consultaverint quonam duce aut quibus copiis resistere victoribus Poenis¹ possent. Decretum est ut ipse consul L. Aemilius Paulus exercitum duceret contra Hannibalem. Primum commissa est pugna levibus armis; deinde equitum pugna, quae attamen insolitissima evenit, ob angustiam spatii, adeo ut vir virum amplexus detraheret equo, sic Livius ait (in ab urbe condita libro XXII, 47). Tandem Romani equites pulsi terga vertunt; sub equestris finem certaminis coorta est peditum pugna, et Afri, cuneo facto in medium Romanae aciei, circumdederunt illorum alas; mox cornua estendendo clauserunt et ab tergo hostes. Fertur consul Aemilius Paulus Cn. Lentulo tribuno militum, qui ei equum obtulerat ut fuga salutem peteret respondisse: “Me in hac strage militum meorum patere exspirare, ne accusator collegae exsistam ut alieno crimine innocentiam meam protegam” (ibidem, XXII, 49). Quadraginta quinque milia quingenti pedites, duo milia septingenti equites caesi dicuntur.

“Haec est pugna Cannensis, Alliensi cladi nobilitate par, ceterum ut illis quae post pugnam accidere levior, quia ab hoste est cessatum, sic strage exercitus gravior foediorque. Fuga namque ad Alliam sicut urbem prodidit, ita exercitum servavit: ad Kannas fugientem consulem vix quinquaginta secuti sunt, alterius morientis prope totus exercitus fuit.” (Ib. XXII, 50)

In vicipaedia anglica imago haec ostenditur pugnae Cannensis, ubi Carthaginienses (caeruleo colore) exercitum Romanum (rubrum) circumdant. Imaginem pulsa ut maior fiat.

¹Poeni appellari Carthaginienses solebant

Sepulcrum etruscum antiquissimum in Veiis repertum

In urbe etrusca, qua Veii appellabatur, milites italici sepulcrum repperierunt, quod exemplum antiquissimum picturae omnium nationum maris nostri est. Nam id fere anno sescentesimo nonagesimo (690) ante Christum natum aedificatum esse censetur. Archaeologi putant id sepulcrum principis fuisse, cum etiam opera pretiosa, vasa et currum aeneum invenissent. Hic est imago picturae. Aliae imagines hic inspici possunt.

Gratulemur Romae! Urbs condita est abhinc 2759 annos!

Titus Livius (Ab Urbe Condita Liber I, 7) fabulam tradidit: "Priori Remo augurium venisse fertur, sex voltures; iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Romulo se ostendisset, utrumque regem sua multitudo consalutauerat: tempore illi praecepto, at hi numero auium regnum trahebant. Inde cum altercatione congressi certamine irarum ad caedem vertuntur; ibi in turba ictus Remus cecidit. Volgatior fama est ludibrio fratris Remum novos transiluisse muros; inde ab irato Romulo, cum verbis quoque increpitans adiecisset, "Sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea," interfectum. Ita solus potitus imperio Romulus; condita urbs conditoris nomine appellata." Et M. Terentius Varro, in libro "Antiquitates", qui perditum est, statuit (Velleius Paterculus rettulit in libro primo "Historiae Romanae ad M. Vinicium", 8.4): "Sexta olympiade post duo et viginti annos quam prima constituta fuerat, Romulus, Martis filius, ultus iniurias avi, Romam urbem Parilibus in Palatio condidit." Denique, Plutarchus scripsit in eius "Vitae" (Romulus, 12.1) urbem ante diem undecimum kalendas maias conditam esse. Quam optimum dies natalis sit tibi, Roma!